Elke uitspraak hier heeft een bron en een jaar: het boek (na 2002), de wandelgids van 2008, de folder van 2014 en de inventarisfiches, gelezen in november 2026. Zo werken we

De eerste muurBrussel, 13e eeuw

Wat staat er nog van de eerste stadsmuur van Brussel?

Drie uitgaven zetten de resten van de eerste stadsmuur van Brussel op een rij: een boek van het Brussels Gewest, een wandelgids uit 2008 en een folder van het Coudenbergpaleis uit 2014. Over wat je ervan kunt zien, spreken ze elkaar op 10 van de 21 plekken tegen.

Neem de Oude Spuy, de versterkte brug waarmee de muur de Zenne overstak. De wandelgids van 2008 zet erbij: niet te bezichtigen. Het boek schrijft dat hij zichtbaar bewaard is in de badinrichting van Hotel Embassy. Ander hotel, ander adres, andere conclusie.

Hieronder staan de drie bronnen per plek naast elkaar, met de inventarisfiche van het Gewest erbij. Wat er vandaag open is, staat in geen van de drie.

plekken in de tabel
21
keer spreken de bronnen elkaar tegen
10
punten op het stratenplan
16
Handgetekend stadsplan van Brussel uit 1555 door Jacob van Deventer
Brussel in 1555, getekend door Jacob van Deventer. Publiek domein, via Wikimedia Commons.

16 punten op het stratenplan van nu

Elk punt staat op de coördinaten van een inventarisfiche. Vaak is dat het gebouw waarin de rest zit, en soms noemt die fiche de muur niet; dat staat bij de plek in de tabel. Vier plekken hebben geen fiche met coördinaten en staan niet op het plan. Klik op een punt om naar de plek in de tabel te gaan.

Op een smal scherm schuif je het plan opzij.

  • De bronnen spreken elkaar hier tegen
  • Geen tegenspraak gevonden tussen deze bronnen

21 plekken, drie bronnen naast elkaar

De rijen volgen de haltes van de wandelgids van 2008. Twee punten staan alleen in de folder van 2014; die staan op de plek waar ze in de folder vallen. De tekst in elke cel komt uit die ene bron, citaten staan tussen aanhalingstekens.

De tabel en het plan tonen alleen de plekken die passen, terwijl je typt.

Restanten van de eerste stadsmuur van Brussel volgens drie bronnen
PlekBoek (na 2002)Wandelgids 2008Folder 2014
Halte 1AnneessenstorenKeizerslaan, tussen nr. 34 en 36 Boek (na 2002)De Hoektoren aan de Keizerslaan, in de volksmond de Anneessenstoren genoemd (beschermd monument, 1992). Gerestaureerd door stadsarchitect J. Rombaux in 1967.Wandelgids 2008Vertrekpunt van de wandeling. Een van de vier torens die "volledig bewaard bleven". Gerestaureerd in 1967, gereinigd in 2006.Folder 2014Punt 1: Anneessenstoren, Keizerslaan. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
Inventarisfiche: Anneessenstoren, beschermd sinds 20-02-1992 en 26-09-2002. Punt op de plek van het monument zelf, volgens de inventarisfiche.
Halte 2aToren en walmuur van de AlexianenCellebroersstraat 16b Boek (na 2002)Walmuur zichtbaar vanuit het Sint-Jorisinstituut, Cellebroersstraat 16; 26 meter walmuur "beschermd monument, 2002", deels zichtbaar in de gang naar de klaslokalen.Wandelgids 2008"Uitzonderlijk zicht op het langst bewaarde stuk".Folder 2014Punt 2: walmuur en Villerstoren, Cellebroersstraat en Villersstraat. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
Inventarisfiche: Villerstoren, beschermd sinds 30-03-1962. Punt op de plek van het monument zelf, volgens de inventarisfiche.
Halte 2bWalmuur en VillerstorenVillersstraat Boek (na 2002)Walmuur tussen Steenpoort en Villerstoren (beschermd 1962): "Vanuit de Dinantstraat is de walmuur grotendeels zichtbaar".Wandelgids 2008"Bovenste stuk van de funderingsbogen zichtbaar". Restauratie begin jaren 1960 door J. Rombaux.Folder 2014Punt 2: walmuur en Villerstoren, Cellebroersstraat en Villersstraat. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
Inventarisfiche: Villerstoren, beschermd sinds 30-03-1962. Punt op de plek van het monument zelf, volgens de inventarisfiche.
Halte 2cWalmuur achter het ConservatoriumEikstraat 13-17 Boek (na 2002)"Hetzelfde stuk is ook intra muros zichtbaar op een ongebruikte binnenplaats" van het voormalige Athénée Jules Bordet, nu Koninklijk Conservatorium. Ongeveer 12 meter, ontdekt in 1884.Wandelgids 2008De walmuur "bestaat nog steeds (niet te bezichtigen)", als gemene muur tussen de Sint-Jorissite en het Conservatorium.Folder 2014Geen punt in de folder.
Boek: zichtbaar op een ongebruikte binnenplaats. Wandelgids 2008: niet te bezichtigen.
Inventarisfiche: Koninklijk Atheneum Jules Bordet, gebouw ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; de fiche noemt het fragment, ontdekt in 1884. Punt op het gebouw Eikstraat 13; de fiche van dat gebouw noemt het muurfragment.
Halte 3KarmelietentorenMussenstraat 15 / Zuidstraat 118-120 Boek (na 2002)"Op het kruispunt van de Zuidstraat en de Mussenstraat staat de Karmelietentoren (beschermd monument, 1994)". Blootgelegd bij een noodopgraving in 1994.Wandelgids 2008Mussenstraat 15: torenresten in het gebouw verwerkt, ontdekt in 1994, niet te bezichtigen.Folder 2014Punt 3: Lievevrouwbroerstoren, Zuidstraat 118-120. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
Wandelgids 2008: niet te bezichtigen. Folder 2014: toegankelijk. Twee adressen, één gebouw: de fiche beschrijft Mussenstraat 15 en Zuidstraat 116-120 als één pand.
Inventarisfiche: Mussenstraat 15-19 / Zuidstraat 116-120, fiche van het gebouw, zonder beschermingsdatum; de toren staat er niet in. Punt op het gebouw Mussenstraat 15; de fiche van dat gebouw noemt de toren niet.
Halte 4Oude SpuyAnspachlaan 159 (gids) / Groot Eiland 39 (boek) Boek (na 2002)Gevonden in 1972 bij de afbraak van Groot Eiland 39. In 1989 vrijgemaakt en "in situ en zichtbaar in de badinrichting van Hotel Embassy bewaard (beschermd monument, 1994)".Wandelgids 2008In de kelders van het hotel Eurostar Grand Place op nr. 159, "(niet te bezichtigen)".Folder 2014Geen punt in de folder.
Boek: zichtbaar in de badinrichting van een hotel. Wandelgids 2008: niet te bezichtigen. Ook hotelnaam en adres verschillen.
Inventarisfiche: Anspachlaan 159-163, fiche van het gebouw op het adres uit de gids; de fiche noemt de muur niet. Punt op het gebouw Anspachlaan 159, het adres uit de wandelgids; de fiche noemt de muur niet.
Halte 5Walmuur Sint-Kristoffelsstraat en halve toren KartuizersstraatSint-Kristoffelsstraat 4 / Kartuizersstraat 42 Boek (na 2002)Walmuur, 6 meter hoog, "zichtbaar op de binnenplaats van het gebouw in de Sint-Kristoffelsstraat 4 (beschermd monument, 2002)". Halve toren in "de toegangshal van een antiquair, aan de Kartuizersstraat 42 (beschermd monument, 1994)".Wandelgids 2008Walmuur niet te bezichtigen. Toren: "overblijfselen zichtbaar zijn bij de ingang van het gebouw op het nr. 42".Folder 2014Punt 4: walmuur, Sint-Kristoffelsstraat 4. Punt 5: Driesmolenwicket, Kartuizersstraat 42. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
Over de walmuur: boek zichtbaar op de binnenplaats, wandelgids 2008 niet te bezichtigen, folder 2014 toegankelijk.
Inventarisfiche: Kartuizersstraat 46-48 / Sint-Kristoffelsstraat 2-4, fiche van het gebouw; de fiche noemt de muur niet. Punt op het gebouw Sint-Kristoffelsstraat 2-4; de fiche van dat gebouw noemt de muur niet.
Halte 6Walmuur in Hotel AtlasOude Graanmarkt 30 Boek (na 2002)Fragmenten "in het gebouw dat heden het hotel Atlas huisvest, aan de Oude Graanmarkt (beschermd monument, 2002)".Wandelgids 2008Binnenterrein, niet te bezichtigen.Folder 2014Punt 6: walmuur, Atlas Hotel, Oude Graanmarkt 30. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
Wandelgids 2008: niet te bezichtigen. Folder 2014: toegankelijk.
Inventarisfiche: Oude Graanmarkt 30, ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; volgens de fiche kwam het muurfragment bloot bij de sloop voor het hotel in 1991. Punt op het gebouw Oude Graanmarkt 30; de fiche noemt het muurfragment.
Folderpunt 7Funderingsboog in de kelder van een caféSint-Katelijnestraat 42 Boek (na 2002)Resten van de Sint-Katelijnepoort "bewaard gebleven in de Sint-Katelijnestraat 42 (beschermd monument, 2002)".Wandelgids 2008Geen halte. De tekst zegt dat de Sint-Katelijnepoort ter hoogte van nr. 42 stond, in 1609 werd afgebroken en "onlangs" bij sleufwerken werd herontdekt.Folder 2014Punt 7: funderingsboog, café Monk, Sint-Katelijnestraat 42. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
Inventarisfiche: Sint-Katelijnestraat 40-42, fiche vermeldt 19-07-2001 en 26-09-2002. Besluit 026_035 start de beschermingsprocedure en noemt twee muurdelen in de voorste kelder van een café die "pourraient appartenir à la porte Sainte-Catherine". Punt op het gebouw Sint-Katelijnestraat 40-42; besluit 026_035 noemt de resten.
Halte 7Zwarte TorenSint-Katelijneplein Boek (na 2002)Beschermd monument, 1937.Wandelgids 2008"De zaal op de benedenverdieping en de trappen naar de weergang zijn goed zichtbaar". Gerestaureerd in 1888-1889 door P.-V. Jamaer.Folder 2014Punt 8: Zwarte Toren, Sint-Katelijneplein. In de legenda bij de toegankelijke overblijfselen.
Inventarisfiche: Zwarte Toren, beschermd sinds 01-02-1937. Punt op de plek van het monument zelf, volgens de inventarisfiche.
Halte 8Muur achter de Wolvengracht en fundering LeopoldstraatWolvengracht 33-41 / Leopoldstraat 25 Boek (na 2002)"Klein fragment van de funderingen in de Leopoldstraat 25 ontdekt (beschermd monument, 2002)".Wandelgids 2008"Wellicht zijn overblijfselen van de muur bewaard aan de achterkant van de nummers 33 tot 41". In 2001 een funderingsfragment in het achterhuis van Leopoldstraat 25.Folder 2014Geen punt in de folder.
De gids zelf twijfelt ("wellicht"). Jaar van de vondst: 2001 in de gids, 2000 in het besluit.
Inventarisfiche: Schildknaapsstraat 48-52 / Wolvengracht 39-41, fiche van het gebouw op het adres uit het besluit; de fiche noemt de muur niet. Besluit 026_036 start de beschermingsprocedure voor Leopoldstraat 25 en Wolvengracht 39. Volgens het besluit kwamen de resten boven bij opgravingen in 2000. Punt op het gebouw Wolvengracht 39-41, het adres uit besluit 026_036; de fiche noemt de muur niet.
Halte 9Muur en toren aan de WolvengrachtWolvengracht 43-47 Boek (na 2002)Een stuk van 30 meter (beschermd 1984): "Uit nalatigheid stortte het stuk in". In de hal staat "slechts een facsimile van slechte kwaliteit". Van de toren alleen de fundering op parkeerniveau.Wandelgids 2008Bij de bouw van het hotel in 1987 afgebroken. Een facsimile staat in het atrium, een torenfragment in de parking.Folder 2014Punt 9, in het Frans "Fac-similé du mur", in het Nederlands "Herstelling van de walmuur": lounge en parking Radisson Blu Royal Hotel, Wolvengracht 47. In de legenda bij de ontoegankelijke overblijfselen.
Gids: afgebroken. Boek en fiche: ingestort. De folder noemt het in het Frans een facsimile, in het Nederlands een herstelling.
Inventarisfiche: Overblijfselen eerste stadsomwalling, Wolvengracht 43-47, beschermd sinds 05-10-1984; volgens de fiche in december 1987 ingestort en daarna volledig vernield. Punt op het hotel Wolvengracht 43-47; de fiche noemt de muur.
Halte 10Walmuur en toren aan de WarmoesbergWarmoesberg 37-43 / Stormstraat Boek (na 2002)Funderingspijler van de EHSAL "achter vitrine" (beschermd 2002). Torenfragment tussen de betonplaten van de parking Saint-Sauveur, Warmoesberg 37-47. Fundering achter de betongevel van de Nationale Bank, Berlaimontlaan 14 (beschermd 2002).Wandelgids 2008Parking Nationale Bank niet te bezichtigen. De binnenkoer van de EHSAL (nr. 41) staat erin zonder toegangsinfo.Folder 2014Punt 10: walmuur en toren, Warmoesberg 39. In de legenda bij de ontoegankelijke overblijfselen.
Inventarisfiche: EHSAL, Stormstraat 2 / Warmoesberg 33-39, fiche van het gebouw, zonder beschermingsdatum. Besluit 026_029 start de beschermingsprocedure voor Warmoesberg 37-39 en 41-43: "Les vestiges visés par le présent arrêté, sont ténus et peu visibles". Gevonden bij de bouw tussen 1983 en 1987. Punt op het gebouw Warmoesberg 33-39, het adres uit besluit 026_029.
Halte 11Plebaantoren en walmuurWildewoudstraat 15 Boek (na 2002)Plebaantoren in de tuin van de pastorie, "enkel op aanvraag toegankelijk". De walmuur is "het best bewaarde van de hele omwalling (beschermd monument, 1991)".Wandelgids 2008Toren niet te bezichtigen. Walmuur "gedeeltelijk toegankelijk vanaf de Treurenberg".Folder 2014Punt 11: Plebaantoren en walmuur, Wildewoudstraat 15-17. In de legenda bij de ontoegankelijke overblijfselen.
Over de toren: boek op aanvraag toegankelijk, wandelgids 2008 niet te bezichtigen, folder 2014 ontoegankelijk. Over de walmuur: wandelgids 2008 gedeeltelijk toegankelijk, folder 2014 ontoegankelijk.
Inventarisfiche: Dekenij en Plebaantoren, beschermd sinds 27-06-1991. Punt op de plek van het monument zelf, volgens de inventarisfiche.
Halte 12Funderingen van de TreurenbergpoortTreurenberg 14 (gids) / Treurenberg 8-10 (boek) Boek (na 2002)Bij werken aan Treurenberg 8-10 kwam de fundering van de verbinding tussen walmuur en Treurenbergpoort bloot. Geen woord over toegang.Wandelgids 2008Nr. 14 staat op de funderingen van de poort, blootgelegd in 2001 en "zichtbaar in de inkomhal van het gebouw".Folder 2014Punt 12: walmuur en poort, Hongaars Cultureel Instituut, Treurenberg 10-14. In de legenda bij de ontoegankelijke overblijfselen.
Wandelgids 2008: zichtbaar in de inkomhal. Folder 2014: ontoegankelijk. Ook de huisnummers verschillen: 8-10 in het boek, 14 in de gids, 10-14 in de folder.
Niet op het plan: voor Treurenberg 14 is geen inventarisfiche gevonden.
Halte 13Funderingen onder de KoloniënstraatKoloniënstraat 37 Boek (na 2002)Bij Hotel Lannoy ging "omstreeks 1905" een toren met een deel van de walmuur tegen de grond, voor de kantoren van de Brusselse trammaatschappij. Bij werken in 2000 kwamen nog funderingsfragmenten boven.Wandelgids 2008Segmenten van de funderingen bewaard in de parking van het parlement van de Franse Gemeenschap, niet te bezichtigen.Folder 2014Geen punt in de folder.
Inventarisfiche: Hotel de Lannoy, Koningsstraat 70 / Koloniënstraat 37-49, gebouw ingeschreven in de wettelijke inventaris op 19-08-2024; de fiche noemt bij de bouwaanvraag van 1907 een uitbreiding na de aanleg van de Koloniënstraat, "gepaard met de afbraak van een verdedigingstoren van de eerste stadsomwalling". Punt op Hotel de Lannoy; de fiche noemt de afgebroken toren.
Halte 14Muur tussen Hotel Errera en BozarKoningsstraat 14 / Ravensteinstraat Boek (na 2002)Noemt Bozar en Hotel Errera niet. Wel: "Verderop verdween de omwalling volledig, toen in 1796 de trap in de Baron Hortastraat werd aangelegd".Wandelgids 2008De gemene muur tussen Hotel Errera en Bozar "is de 10 m hoge muur van de eerste omwalling". Een toren is "af en toe vanuit het Paleis voor Schone kunsten toegankelijk".Folder 2014Punt 14: walmuur, Cinematek, Baron Hortastraat 9. Punt 15: toren, Bozar, Koningsstraat 6. In de legenda bij de ontoegankelijke overblijfselen.
Over de toren: wandelgids 2008 af en toe toegankelijk vanuit Bozar, folder 2014 ontoegankelijk.
Inventarisfiche: Paleis voor Schone Kunsten, gebouw beschermd sinds 19-04-1977; volgens de fiche werden de resten van een verdedigingstoren behouden. Punt op het Paleis voor Schone Kunsten; de fiche noemt de torenresten.
Halte 15Resten van het hertogelijk paleisonder het Koningsplein Boek (na 2002)Beschrijft "de ondergrondse ruimten van het Koningsplein": de onderste verdiepingen van de hertogelijke kapel en de oude Isabellastraat. Geen toegangsinfo.Wandelgids 2008Bereikbaar vanuit het BELvue-museum, Paleizenplein 7 (stand 2008).Folder 2014Geen punt in de folder.
Niet op het plan: de resten liggen onder het Koningsplein en hebben geen eigen fiche met coördinaten.
Halte 16Stenen in een doorgang bij het RijksarchiefRuisbroekstraat 2-4 Boek (na 2002)Een herdenkingsplaat op een "'kunstmatig' fragment van de omwalling, aan de voet van het Algemeen Rijksarchief". Het boek schrijft ook dat "er heden niets is overgebleven van de walmuren en torens tussen de Koudenbergpoort en de Ruysbroeckwiket".Wandelgids 2008Een deel van de doorgang naast het Rijksarchief "werd gebouwd in stenen van de eerste omwalling, die op deze plaats in 1950 werd afgebroken".Folder 2014Geen punt in de folder.
Niet op het plan: voor Ruisbroekstraat 2-4 is geen inventarisfiche gevonden.
Halte 17Muur langs de KeizerslaanKeizerslaan 2-8, 14 en achter 24-34 Boek (na 2002)Resten van een toren, opgegraven in 1996 bij de afbraak van drukkerij E.G.I., Keizerslaan 14 (beschermd monument, 2002).Wandelgids 2008Nr. 2-8 niet te bezichtigen. De muur is "opnieuw zichtbaar, daar waar hij aansluit op de Anneessenstoren".Folder 2014Geen punt in de folder.
Inventarisfiche: Koninklijke Bibliotheek van België, Keizerslaan 2-4, fiche van het gebouw op het adres uit de gids; de fiche noemt de muur niet. Punt op de Koninklijke Bibliotheek, Keizerslaan 2-4, het adres uit de wandelgids; de fiche noemt de muur niet.
Folderpunt 13Walmuur in de KanselarijstraatKanselarijstraat 13 Boek (na 2002)Noemt dit adres niet.Wandelgids 2008Geen halte.Folder 2014Punt 13: walmuur, Kanselarijstraat 13. In de legenda bij de ontoegankelijke overblijfselen.
Alleen de folder van 2014 noemt dit punt, als ontoegankelijk.
Niet op het plan: voor Kanselarijstraat 13 is geen inventarisfiche gevonden.

Waarom spreken drie erfgoeduitgaven elkaar zo vaak tegen?

De bronnen leggen het zelf niet uit. Wat wel opvalt: veel resten zitten in gebouwen van iemand anders. Hotels, een school, een café, de Nationale Bank, het parlement van de Franse Gemeenschap. Wie binnen mag, beslist de eigenaar, en eigenaars veranderen.

Je ziet dat aan de namen. Bij de Oude Spuy noemt de gids van 2008 het hotel Eurostar Grand Place, het boek Hotel Embassy. Bij de Wolvengracht heet het hotel in het boek SAS, in de folder van 2014 Radisson Blu Royal Hotel. Aan de Treurenberg noemt het boek nummer 8-10, de gids nummer 14 en de folder 10-14.

Lees "toegankelijk" in een folder uit 2014 dus niet als belofte voor vandaag. En deze tabel veroudert net zo goed: hij zegt wat drie bronnen schreven, niet wat er nu open is.

Begin bij drie torens waar de bronnen het over zichtbaarheid eens zijn

De Anneessenstoren aan de Keizerslaan, de Villerstoren in de Villersstraat en de Zwarte Toren op het Sint-Katelijneplein. Over wat je ervan kunt zien, spreekt bij alle drie geen bron een andere tegen, en de folder van 2014 zet ze bij de toegankelijke punten. Bij de Villerstoren is de walmuur volgens het boek grotendeels zichtbaar vanuit de Dinantstraat.

De gids van 2008 loopt de hele muur af, van poort tot poort. Die route staat op de pagina wandelroute langs de eerste stadsmuur. Wil je weten waar elke uitspraak vandaan komt, dan staan de drie uitgaven, de fiches en de besluiten op de pagina bronnen.

Verder langs de muur